Xã Tứ Kỳ

Có những phong tục không cần ồn ào mà vẫn bền bỉ chảy trong đời sống dân tộc. Có những nghi lễ không phô trương nhưng lại chạm sâu vào đạo lý làm người. Trong dòng chảy ấy, chúc thọ, mừng thọ từ lâu đã trở thành một nét đẹp văn hóa của người Việt – nơi hội tụ của lòng hiếu kính, sự tri ân và niềm tin vào phúc thọ trường tồn.

Làm báo hơn hai mươi năm, tôi đã dự không ít lễ mừng thọ – từ những buổi lễ trang trọng ở đình làng, hội trường xã cho đến mâm cơm ấm cúng trong mỗi gia đình. Mỗi nơi một cách tổ chức, nhưng điểm chung vẫn là ánh mắt rưng rưng của con cháu khi chắp tay chúc thọ ông bà, là nụ cười hiền hậu của người cao tuổi khi nhận tấm thiệp hồng, là niềm vui giản dị mà sâu lắng lan tỏa trong từng mái nhà.

Đạo hiếu – gốc rễ của lễ mừng thọ

Trong truyền thống Á Đông nói chung và Việt Nam nói riêng, đạo hiếu luôn được coi là nền tảng của gia đình và xã hội. Tư tưởng ấy được hun đúc qua nhiều thế hệ, thấm sâu trong nếp nghĩ, cách sống của người Việt, chịu ảnh hưởng từ các giá trị Nho giáo được đề cao bởi những bậc hiền triết như Khổng Tử. Người Việt quan niệm: hiếu kính với cha mẹ, ông bà không chỉ là nghĩa vụ mà còn là phẩm chất cao quý nhất của một con người.

Chúc thọ, mừng thọ vì thế không đơn thuần là một nghi thức đánh dấu tuổi tác. Đó là dịp để con cháu bày tỏ lòng biết ơn đối với đấng sinh thành – những người đã hy sinh cả cuộc đời cho gia đình. Đó cũng là lúc các thế hệ trong gia đình cùng nhìn lại chặng đường đã qua, trân trọng những ký ức, những giá trị truyền lại từ đời trước.

Theo phong tục, mừng thọ thường được tổ chức vào dịp đầu xuân – khi đất trời bước sang năm mới. Người tròn 70 tuổi được mừng thọ “cổ lai hy”, 80 tuổi “bát tuần đại khánh”, 90 tuổi “thượng thọ”, 100 tuổi “bách niên giai lão”. Mỗi cột mốc tuổi đời không chỉ là con số, mà là minh chứng cho một đời người đã trải qua bao thăng trầm, cống hiến và gìn giữ gia phong.

Mừng thọ trong đời sống cộng đồng

Ở nhiều làng quê Bắc Bộ, lễ mừng thọ đầu xuân diễn ra tại đình làng hoặc nhà văn hóa thôn. Chính quyền, đoàn thể và nhân dân cùng tổ chức trang trọng. Các cụ được xướng danh, nhận bằng mừng thọ, quà tặng và những tràng pháo tay chúc mừng. Đó không chỉ là niềm vui của gia đình mà còn là niềm tự hào của cả cộng đồng.

Trong những năm gần đây, Nhà nước cũng có những quy định cụ thể về việc chúc thọ, mừng thọ người cao tuổi vào dịp đầu năm, thể hiện sự quan tâm của xã hội đối với lớp người đã có nhiều đóng góp cho quê hương, đất nước. Việc tổ chức mừng thọ trang trọng nhưng tiết kiệm, tránh hình thức, phô trương cũng góp phần giữ gìn ý nghĩa nhân văn vốn có của phong tục này.

Tôi từng chứng kiến một cụ ông 85 tuổi ở vùng quê ven sông, khi được mời lên sân khấu nhận bằng mừng thọ đã run run nói: “Tôi sống đến hôm nay là nhờ ơn Đảng, ơn Nhà nước và nhờ con cháu hiếu thảo.” Câu nói mộc mạc ấy khiến cả hội trường lặng đi. Bởi phía sau đó là cả một cuộc đời lam lũ, một thế hệ đã trải qua chiến tranh, đói nghèo, để hôm nay được sống trong bình yên.

Giá trị gia đình được bồi đắp qua từng lời chúc

Nếu lễ mừng thọ ở cộng đồng mang tính trang trọng thì mừng thọ trong gia đình lại ấm áp, riêng tư. Mâm cơm đầu xuân, tấm áo dài mới cho bà, chiếc khăn xếp cho ông, bức ảnh gia đình chụp chung… tất cả trở thành kỷ niệm quý giá.

Trong xã hội hiện đại, khi nhịp sống ngày càng hối hả, nhiều giá trị truyền thống có nguy cơ bị phai nhạt. Nhưng thật đáng mừng khi lễ mừng thọ vẫn được gìn giữ. Nhiều gia đình trẻ dù sinh sống nơi đô thị vẫn thu xếp về quê dịp đầu năm để chúc thọ ông bà. Những cái cúi đầu, những lời chúc “ông bà sống lâu trăm tuổi” không chỉ là nghi thức, mà là bài học sống động về lòng biết ơn cho thế hệ nhỏ.

Chúc thọ còn mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc. Trẻ nhỏ được chứng kiến cha mẹ mình kính cẩn chúc thọ ông bà sẽ tự nhiên hình thành ý thức hiếu kính. Gia đình vì thế trở thành trường học đầu tiên dạy con người về nhân cách và đạo lý.

Giữ gìn nét đẹp trong sự thay đổi của thời đại

Tuy nhiên, trong thực tế cũng có nơi, có lúc việc mừng thọ bị biến tướng thành dịp phô trương, tổ chức linh đình, gây tốn kém. Điều này vô tình làm mất đi giá trị giản dị vốn có của phong tục.

Là người làm báo, tôi cho rằng điều cốt lõi của chúc thọ, mừng thọ không nằm ở mâm cao cỗ đầy hay quy mô tổ chức, mà ở tấm lòng. Một lời chúc chân thành, một cái nắm tay ấm áp có giá trị hơn nhiều so với những hình thức rườm rà.

Giữ gìn nét đẹp văn hóa không có nghĩa là giữ nguyên hình thức cũ, mà là giữ tinh thần cốt lõi của nó. Trong bối cảnh hiện đại, lễ mừng thọ có thể được tổ chức giản dị, văn minh, phù hợp điều kiện từng gia đình, nhưng vẫn phải đặt trọng tâm vào đạo hiếu và sự tri ân.

Mừng thọ – sự tiếp nối của phúc đức

Người Việt tin rằng “phúc đức tại mẫu”, “kính lão đắc thọ”. Tôn vinh người cao tuổi không chỉ là sự ghi nhận quá khứ mà còn là cách vun bồi cho tương lai. Khi xã hội biết trân trọng người già, nghĩa là xã hội ấy đang gìn giữ ký ức, kinh nghiệm và những giá trị nền tảng của mình.

Trong nhiều buổi lễ mừng thọ, tôi thường để ý đến ánh mắt của các cụ khi nhìn con cháu sum vầy. Đó là ánh mắt của sự mãn nguyện. Có lẽ, điều hạnh phúc nhất ở tuổi xế chiều không phải là vật chất đủ đầy, mà là được chứng kiến con cháu trưởng thành, gia đình êm ấm.

Chúc thọ, mừng thọ vì thế không chỉ là một ngày vui. Đó là biểu hiện của lòng hiếu kính, của sự gắn kết gia đình và của truyền thống “uống nước nhớ nguồn” đã ăn sâu vào tâm hồn người Việt.

Giữa nhịp sống hiện đại đầy biến động, những nghi lễ như thế nhắc chúng ta sống chậm lại, lắng nghe nhiều hơn, yêu thương nhiều hơn. Bởi sau tất cả, giá trị bền vững nhất của một xã hội vẫn là gia đình; và gia đình chỉ thực sự vững bền khi các thế hệ biết trân trọng nhau.

Xuân đến, tiếng cười vang lên trong mỗi mái nhà. Những tấm thiệp hồng mừng thọ lại được trao đi. Và trong khoảnh khắc ấy, ta hiểu rằng: truyền thống vẫn đang tiếp nối – lặng lẽ mà bền bỉ – như chính tình yêu thương của người Việt qua bao thế hệ.